Czteroosiowy model ADHD - nowe spojrzenie na sprzeczne objawy.
Czteroosiowy model ADHD - nowe spojrzenie na sprzeczne objawy.
Nowy czterowymiarowy model ADHD tłumaczy, dlaczego objawy bywają skrajnie różne – od rozproszenia po hiperfokus. Sprawdź, co to zmienia w diagnozie.
Nowo opublikowany w International Journal of Molecular Sciences czterowymiarowy model ADHD proponuje inne spojrzenie na to zaburzenie niż klasyczny podział na nieuwagę, nadpobudliwość i impulsywność. Zamiast traktować ADHD jako stały niedobór jednej funkcji, autor modelu opisuje je jako niestabilność regulacji, która może przesuwać się między dwoma biegunami na czterech osiach:
uwaga – od rozproszenia do hiperfokusu,
energia i aktywność – od jej braku do nadmiernej aktywacji,
reakcja i impulsywność – od stłumionej reakcji do gwałtownej impulsywności,
emocje – od wycofania emocjonalnego do silnych, szybko zmiennych emocji.
Próg aktywacji – kluczowe pojęcie
Centralnym elementem modelu jest tzw. próg aktywacji, czyli poziom bodźca potrzebny, by uruchomić daną reakcję organizmu.
Niski próg aktywacji – łatwo o intensywną koncentrację, przypływ energii czy impulsywną reakcję, ale trudno zahamować działanie lub wrócić do równowagi.
Wysoki próg aktywacji – zwykła świadomość obowiązku nie wystarcza do działania, co objawia się prokrastynacją, niską energią i trudnością z rozpoczęciem zadania; dopiero silny bodziec (nowość, presja, bliski termin) uruchamia aktywność.
Dlaczego to ważne dla diagnostyki
Obecne kryteria diagnostyczne najłatwiej wychwytują objawy widoczne z zewnątrz – związane z niskim progiem aktywacji. Osoby z wysokim progiem (często dziewczynki i kobiety) bywają ciche, wycofane i zmęczone, przez co ich ADHD łatwo pomylić z lenistwem, depresją czy zaburzeniami lękowymi. Model sugeruje, by podczas diagnozy pytać nie tylko o obecność objawu, ale też o jego dynamikę: co go wyzwala, jak silny musi być bodziec i jak trudno z danego stanu wyjść.
Znaczenie dla leczenia i badań
Model wskazuje, że osoby z różnymi progami aktywacji mogą potrzebować odmiennych form wsparcia – od pomocy w uruchamianiu działania (wysoki próg) po strategie hamowania reakcji i zapobiegania przeciążeniu (niski próg). Sugeruje też, że dotychczasowe badania nad ADHD, uśredniając wyniki osób o przeciwstawnych profilach, mogły maskować istotne różnice między pacjentami.
Ważne zastrzeżenie
Czterowymiarowy model to propozycja teoretyczna, która wymaga dalszej walidacji naukowej. Nie zastępuje obowiązujących kryteriów diagnostycznych ani nie powinien być podstawą do samodzielnej zmiany leczenia – w sprawach diagnozy i terapii ADHD konieczna jest konsultacja ze specjalistą.
Źródło: Jozwiak, J. A Four-Dimensional Model of Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder: Toward Improved Recognition of Female ADHD. International Journal of Molecular Sciences. 2026;27:6748.